Gepubliceerd door: Raissa Bemelmans Gepubliceerd op: Saturday 18 April 2009, 11:29

Net als Wenen was Boedapest rond de eeuwwisseling van de 19e naar de 20ste eeuw een stad van koffiehuizen. De groei van het aantal koffiehuizen was vervlochten met de bloei van het culturele leven. De intellectuelen
van Boedapest beschouwden het koffiehuis als hun thuis en veel schrijvers brachten een groot deel van hun tijd door in de cafés. Maar niet alleen zij.

De opkomende burgerklasse maakte de koffiehuizen tot een centrum van
het maatschappelijke leven. Het werd een ontmoetingsplaats voor iedereen. Zelfs de Hongaarse revolutie begon in 1848 in een koffiehuis! De luxueuze ingerichte koffiehuizen waren de hele dag open en de bezoeker kon urenlang ongestoord achter één kopje koffie zitten, in de kranten bladeren, kaart spelen of schaken. In veel koffiehuizen kon men ook warm eten en naar muziek luisteren. Ze hadden een ongedwongen sfeer en een huiselijke gemoedelijkheid.

In de Tweede Wereldoorlog zijn de meeste klassieke koffiehuizen zeer zwaar beschadigd. Omdat volgens de communisten de koffiehuizen een broedplaats van burgerlijk gedachtegoed waren, werden na de oorlog slechts enkele van de ooit zo beroemde cafés van Boedapest hersteld en tegelijkertijd genationaliseerd. De plaats van de klassieke cafés werd ingenomen door de espressobar, in het Hongaars kortweg presszó genoemd. In tegenstelling tot de koffiehuizen waren deze espressobars ook op het platteland te vinden. De komst van de espressobar was een afspiegeling van de maatschappij. Meestal waren het kleine ruimten met een eenvoudig interieur zonder enige elegantie of allure, met plastic meubilair en linoleum vloeren. Maar zelfs de communisten konden de liefde van de Hongaren voor het klassieke koffiehuis niet smoren. Enkele koffiehuizen werden hersteld.

Deze herstelde klassieke koffiehuizen behoren nog steeds tot de meest uitgesproken karakteristieken van de Hongaarse hoofdstad. "Wie wel eens met Hongaren in een koffiehuis in Boedapest heeft gezeten kent het wonderlijke, tegenstrijdige mengsel
van vrolijke gelatenheid, onbekommerde zelfspot en opgeruimde somberheid waarmee de gesprekken gevoerd worden", stelt de in Nederland zeer bekende Hongaarse schrijver György Konrád in zijn essay: Langzame opmerkingen in een snelle tijd. Enkele nog bestaande klassieke koffiehuizen in Boedapest In 1830 werd het oudste koffiehuis/

konditorei van Boeda, Ruszwurm, geopend. Het ligt dichtbij de Matthiaskerk. Tot op de dag van vandaag is de oorspronkelijke inrichting uit die tijd bewaard gebleven. Het is ingericht in Biedermeyerstijl en heeft een sfeer van "Gemütlichkeit". Het is een klein wonder dat het café de enorme verwoestingen van de belegeringen tijdens de vrijheidsstrijd in 1849 en de oorlog van 1944/45 heeft doorstaan.Volgens de overlevering behoorde zelfs de Hongaarse koningin en de Oostenrijkse keizerin, Elisabeth (1837 -1898) tot de klanten. Het eerste "kávéház" (koffiehuis) in Pest was "Pilvax". Het gold in het openingsjaar 1841 als het modernste en mooiste café van de stad. De historische rol van Pilvax geeft de maatschappelijke plaats van het Hongaarse koffiehuis ondubbelzinnig aan. Hier verzamelden zich de intellectuele burgers van Pest: juristen, dichters, acteurs, studenten en journalisten. Eén van de stamgasten was de beroemde dichter Sándor Petöfi (1823-1849).

Op 15 maart 1848 bracht hij zijn vurig gedicht, het Nemzeti Dal/Nationaal Lied (niet te verwarren met het Hongaarse Volkslied!) in dit café ten gehore. Daarmee begon de revolutie tegen de Habsburgers. Een ander beroemd, nog altijd bestaand koffiehuis, is het in 1894 geopende New York Palace. De Amerikaanse verzekeringsmaatschappij New York Life Insurance Company gaf de bekende architect Alajos Hauszman (1847-1926) opdracht om voor hun Hongaarse activiteiten een representatief gebouw te ontwerpen. Hauszman bouwde een eclectisch gebouw bestaande uit vier verdiepingen met een hoge toren in het midden. Het geheel vormde een mengeling van stijlen uit die tijd. Op de begane grond werd een groot café geopend. Dit koffiehuis werd het kloppende hart van het Hongaarse culturele leven.

In het rijk met marmer, brons en zijde versierde café hadden beroemde Hongaarse schrijvers en kunstenaars hun eigen hoek en tafel. De overlevering wil dat de schrijver Ferenc Molnár (1878-1952), aangemoedigd door zijn vrienden, de sleutel van het café in de Donau gooide, zodat de deuren nooit gesloten zouden worden. Voor kunstenaars en journalisten werd er een apart, zeer betaalbaar gerecht geserveerd in dit café: de ‘literaire salami', een bord met wat ham, salami en kaas. Na de Tweede Wereldoorlog kreeg het genationaliseerde cafe een tijdelijke bestemming als sportwinkel. In 1954 werd het gebouw hersteld en mocht het cafe onder de naam "Hungaria" zijn deuren weer openen, want ‘New York' klonk voor de communistische oren te kapitalistisch. In 1989 echter, bij de grote ommekeer, kreeg het café zijn oude naam terug. Jarenlang stond de prachtige gevel in de steigers, maar sinds enkele jaren is het gebouw eigendom van de Italiaanse Boscolo Groep. ‘New York' is nu een vijfsterren hotel/café/restaurant geworden. Het café & restaurant is voor mensen met een hang naar het vooroorlogse een prachtige bestemming. Alleen is het heel erg jammer dat de nieuwe eigenaar geen gevoel voor de Hongaarse historie had. Van de beroemde tafels en relikwieën van de geliefde Hongaarse schrijvers, die ooit stamgasten van dit café waren, is tegenwoordig niets meer te zien.

De Hongaarse Konditorei (Cukrászda) heeft haar faam voor een groot deel te danken aan het beroemde Gerbeaud, gelegen aan het Vörösmartyplein in Pest. Al in 1861 stond er een koffiehuis op
deze plaats, dat met veel pracht en praal de Parijse voorbeelden wilde overtreffen. In 1870 kwam dit succesvolle café in het bezit van Henrik Kugler. Hij droeg de zaak in 1884 over aan de uit Genève afkomstige Emile Gerbeaud, die het koffiehuis een internationale reputatie bezorgde. Na de Tweede Wereldoorlog werd het, evenals alle andere cafés en patisserieën, genationaliseerd en vernoemd naar de Hongaarse dichter Vörösmarty. Sinds 1984 heeft het weer zijn oude naam, Gerbeaud. De inrichting ziet er nog precies zo uit als in de jaren van de 19e eeuw: elegant, luxueus en aangenaam. De kleine marmeren tafeltjes met draaivoet liet Emile Gerbeaud in 1900 overkomen van de wereldtentoonstelling in Parijs. Klassiek koffiehuis of espresso, beide vervullen nog steeds dezelfde functie: toevluchtsoord voor wie conversatie, goede koffie en lekker gebak zoekt.